Ki fé in lakiltir?
Mo krò ina in divizyon ki ègzist ent moun ki parl kréyol é moun ki parl pa. Çé pa in divizyon tou nèf mé kèkshòj k’ap pousé. Çé in divizyon ki démont dé réalité kréyol kapab ègzisté en minm tem avèk moun ki intèraji diféren avèk lakiltir. In kréyoloparl sèy tchinbo in laspé léritaj ki plizyé té lashé. Li vini nostaljik ishka pwin li vini filosòf, apé fòrmilé dê zipotèz. Dabitchid, kréyoloparl, li entouré par moun ki kapab parlé sô langaj ki partaj dê minm jonglmen. Li rékonné sô lakiltir dan in léta danjéré ki va disparèt si langaj disparèt.
Çé nostalji ki sèy rapèlé nou ki zafè tis nô lakiltir ensenm é pou plizyé dan nou çé nô langaj. Çé langaj-la dan ki tou kèkshòj kréyol té éné. Nô tradisyon, nô manjé, é minm komen nou parl en mérikin, yé tou gin in rasinn ki devyin langaj-çila. Moun manj étoufé, gombo, é kourbiyon san kompren ça yé olé di. Ina zen ki kout zydeko é ki kouri laplas kongo san kompren dê paròl yé tend. Yé gin dê mizisyin ki réfé dê shanson kréyol ki pa konné prononsé paròl-yé. Ina zen ki di bokou, ga, mé lá, shè, é bébé mé yé pèl ça jargon a Lalwizyan. Yé pèl dipin pèrdi lost bread é shanj dê prononsyasyon a yê nom. Mé, eske langaj va sové nou?
Pou dòt, çé famiy ki tis tou ensenm. Tradisyon ki té transmèt, laksen ki dépas langaj é lenvironmen ki kabal nou kom ti kaymòl nou yê. Ina dòt ki présiz ke çé nô asendans ki renn nou kréyol é ça renn lakiltir fòr. Lá, mo sé linmé ajouté a dispit-çila. Çé lintensyonalité ki tchinbo lakitlir ensenm. Çé moun ki gin intendé transmèt ça yé té montré a proshin jénérasyon. Moun ki gin intendé é ki sèy mélyoré sô kominoté. É minm çayé ki kèstyon ça yé té apren. Çé ça ki tis lakiltir ensenm. In kominoté konsiyan ki travay pou raplé é évolwé pou bénéfis tou moun. Langaj, lamizik, listwa, manjé, laksen, lenvironmen, famiy, kominoté çé lakiltir kréyol.
Taalib Pierre-Auguste
Taalib Pierre-Auguste, memb a lékip Jou Jòrdi, çé lansyin préziden a C.R.E.O.L.E. Inc. é memb mouvmen kréyolité-la. Li té ékri trò liv, Koushma: Kondamé-la, Le Langaj a Lèspwa, é Kréyol dan la Gazèt, pibliké par Les Éditions Tintamarre.
